نظام زمان‏شناختی در ایران عصر صفوی

مقدمه ‌أ
فصل اول: کلیّاتی دربارۀ فهم زمان، زمان تاریخی و تاریخ‏نگاری 1
1-1- نظام زمان‏شناختی 4
1-2- ظهور زمان در قالب مفهوم 8
1-3- زمان انضمامی و انتزاعی 13
1-4- دور و مسیر خطی زمان: اولویت زمان دوری بر زمان خطی 14
1-5- مشاهدۀ تکرار یا چیرگی اندیشۀ دوریِ زمان 20
1-6- فقر تاریخی‏نگری و فهم زمان 25
1-7- زمان تاریخی، تجربه و انتظار 30
1-8- فقدان اندیشه پیشرفت در اندیشۀ پیشامدرن و نتیجۀ آن در روایت مورخان 34
1- 9- روایت نمونه‏های ازلی تمدن و تغییرات در تاریخ‏نگاری ایرانی- اسلامی 37
فصل دوم: تعاریف و مفاهیم زمان‏شناسی و گاه‏شماری 47
2-1- مقیاس‏های اعلام وقت 47
2-2- روز و تقسیماتش 48
2-2-1- واحدهای زمانی شبانه‌روز 51
2-2-2- اجزای غیرواحد یا گاه‌های شبانه‌روز 57
2-2-3- اوقات شرعی روز 58
2-2-4- زمان و دعا 62
2-3- هفته 64
2-4- نظام‏های گاه‏شماری 70
2-4-1- طبیعت و واحدهای گاه‏شماری 71
2-4-2- گاه‏شماری و نظم زمان 73
2-4-3- گاه‏شماری هجری قمری 74
2-4-3-1- ویژگی‏های گاه‏شماری هجری قمری 77
2-4-3-2- مقام و موقعیت گاه‏شماری قمری در عصر صفوی 80
2-4-4- گاه‏شمارهای شمسی: جلالی و یزدگردی 82
2-4-5- گاه‏شماری ترکی 86

فصل سوم: ابزارها و روش‏های زمان‌سنجی در اسلام و ایران تا عصر صفوی 91
3-1- علم میقات: دانش زمان‏سنجی در جهان اسلام 91
3-2- زمان‏سنج‏های آفتابی و ابزارهای ظلٌی تعیین وقت 97
3-2-1- زمان‏سنجی به کمک اندازه‏گیری سایه: مِزوَلَه و رُخامَه 98
3-2-2- مزوله و اندازه‏گیری زمان با طول سایه 100
3-2-3- ساعت آفتابی: رُخامه 106
3-2-4- ساعت‏های آفتابی در ایران عصر صفوی 111
3-2-5- ساعت‏های آفتابی قابل حمل در ایران عصر صفوی 116
فصل چهارم: زمان‏سنجی در اسلام و ایران تا عصر صفوی: زمان‏سنج‏های آبی و مکانیکی 121
4-1- دانش ساعت‏سازی (علم البنکامات) در منابع اسلامی 121
4-2- ساعت شنی یا رملی 123
4-3- زمان‏سنج‏های آبی: پنگان و ساعت آبی 126
4-3-1- پنگان (طرجهاره) 128
4-3-2- ساعت‏های آبی درون‌ریز 131
4-4- متون اصلی در فن ساعت‏سازی (بنکامات) نزد مسلمانان 134
4-5- ورود ساعت‏های مکانیکی به جهان اسلام 143
4-6- سهم ایرانیان در صنعت ساعت‏سازی (بنکامات) 145
4-7- ساعت‏های میدانی ایران با فن‏آوری بومی تا عصر صفوی 149
4-7-1- ساعت دارالسیاده تبریز در عصر ایلخانی 149
4-7-2- ساعت میدانی یزد 149
4-7-3- ساعت میدانی کاشان (عمارت وقت و ساعت) در قرن نهم 150
4-7-4- ساعت میدانی تبریز 151
4-8- ساعت‏های مکانیکی حافظ اصفهانی در آغاز قرن دهم هجری 153
4-9- ساعت و ساعت‏سازان اروپایی در دربار صفوی 157
4-10- ساعت‏های میدانی اصفهان در عصر صفوی 160
فصل پنجم: تقویم و تقویم‏نگاری در عصر صفوی 167
5-1- تقویم و سالنامه پیش از صفویه 167
5-2- رواج تقویم در عصر صفوی و منابع تقویم‏نگاری این عصر 176
5-3- فهرست تقویم‏های موجود از عصر صفوی 183
5-4- انواع تقویم و ساختار آن در عصر صفوی 185
5-4-1- متعلقات صفحه یمینی (یمنی/راست) 188
5-4-2- متعلقات صفحۀ یسری (صفحۀ سمت چپ) 191
5-4-3- حواشی و زواید تقویم 194
5-4-4- توقیعات یا ایام مشهوره در تقویم‏های عصر صفوی 197
5-5- وقت‌شناسی زراعت، وضع هوا و تقویم در عصر صفوی 208
5-6- اختربینی و تقویم‏نگاری در عصر صفوی 210
فصل ششم: نظام‏های تاریخ‏گذاری وقایع در تاریخ‏نگاری عصر صفوی 217
6-1- مورخان صفوی و روش‏های مرتب‌سازی وقایع 217
6-2- روش‏های نشانه‏گذاری سال در تاریخ‏نگاری صفوی 224
6-3- پادشاهی، تاریخ‏نگاری و نظام‏های تاریخ‏گذاری: احیای سنن باستانی و میراث ترکی-مغولی 231
فصل هفتم: بررسی نسبت زمان، نظم و جهان‏شناسی: مبانی نظری اختربینی و حاکمیت 239
7-1- زمان، نظم و سامان جامعه 239
7-2- ساماندهی زمان و ساختار قدرت 241
7-3- جهان‏شناسی و جهان‌بینی خیمه‏ای 245
7-4- نظم پایگانی/ سلسله‌مراتبی و سلسلۀ وجود 246
7-5- صورت عالم در جهان‏شناسی سده‏های میانه و مبانی مابعدالطبیعی آن 252
7-6- ربط فهم زمان با حرکت مستدیر افلاک و اهمیت استعاری دایره در درک زمان 255
7-7- اندیشۀ عالم صغیر و عالم کبیر 259
7-8- نسبت هماهنگی عوالم کبیر و صغیر با زمان طبیعی و اختربینی 261
7-9- منسوبات کواکب در طبقات مردم و وجود هستی‌شناختی طبقات 263
فصل هشتم: اختربینی و ساماندهی زمان در عصر صفوی 267
8-1- چیستیِ اختربینی، تاریخچه، مبانی و اهمیت آن 267
8-2- اختربینی در عصر صفوی: رواج و اهمیت آن در تنظیم زمان 269
8-3- اهمیت تقویم برای سامان زندگی بر مبنای اختربینی 271
8-4- نزاع متشرعین با منجمان و زمینۀ نظری ظهور تقویم‏های شرعی 273
8-4-1- مقام و نقش منجمان در جامعۀ صفوی 274
8-4-2- علمای دین/ متشرعین و احکام نجوم 275
8-4-3- اختیارات: مهم‏ترین شاخۀ اختربینی برای علما و منجمان 282
8-5- اهمیت سعد و نحس ایام در عصر قدیم 287
فصل نهم: زمان و نظم: ضرب‏آهنگ زندگی و چرخ زمان 291
9-1- نظم زمانی در جامعه صفوی 291
9-2- نظم زندگی روزمره، هفتگی و سالانه در جامعۀ صفوی 293
9-2-1- چرخه‏های زمان و آیین‏ها 294
9-2-2- ضرب‏آهنگ‏های حیات روزمره در جامعۀ صفوی 296
9-2-2-1- نقاره و تنظیم تقسیمات روز 296
9-2-2-2- نظم و ترتیب امور روزانه 299
9-2-2-3- نظم کارهای هفتگی 301
9-3- زمان و سکون زندگی 302
نتیجه 309