تصحیح انتقادی کتاب اخلاق الأتقیاء و صفات الأصفیاء از مظفّر بن عثمان برمکی مشهور به خضر منشی (حدود890 - 964 ه‍ .ق)

کتاب «اخلاق الأتقیاء و صفات الأصفیاء» اثری ارزشمند و کمترشناخته‌شده از قرن دهم هجری، به قلم «مظفر بن عثمان برمکی» مشهور به «خضر منشی» است. این اثر با رویکردی ساختارگرا، میان اخلاق حِکمی، تدبیر جامعه (سیاست مُدُن) و طریقت عرفانی پیوندی ظریف برقرار کرده و الگویی جامع از انسان کامل ارائه می‌دهد. مؤلف در سه مقاله، سیری منطقی را از تدبیر معاش آغاز می‌کند؛ در مقالۀ اول به درمان بیماری‌های نفس و سیاست منزل می‌پردازد، در مقالۀ دوم، منازلِ سیر و سلوک را بازخوانی کرده و چگونگی نیل به مقاماتِ قرب و تجلیاتِ عشق الهی را تبیین می‌کند و در مقالۀ سوم، به معرفی مکاتب مهم تصوف و دقایق علم توحید می‌پردازد. این متن کهن که تلفیقی از اندیشه‌های یونانی، اسلامی و عرفانی است، علاوه بر راهنمای معنوی، سندی تاریخی از اوضاع سیاسی دوران مؤلف نیز به شمار می‌رود.

عنوان. شماره صفحه


 


مقدّمۀ مصحّحان. ‌أ


 


زندگی، احوال و زمانۀ مؤلّف.. ‌ب


 


از سقوط شروان تا پناهندگی به روم ‌د


 


نگاهی بر کتاب اخلاق الأتقیاء ‌ح


 


معرفی و واکاویِ ساختار و محتوا ‌ط


 


تبارشناسی متن. ‌ک


 


مختصاتِ زبانی و رسم‌الخطی. ‌ل


 


تحلیل سهوهای مؤلف یا کاتب.. ‌ن


 


سبک‌شناسی نوشتاری. ‌ن


 


بلاغت و صنایع ادبی. ‌ع


 


نسخه‌شناسی. ‌ف


 


روش تحقیق و تصحیح. ‌ص


 


سخن پایانی. ‌ر


 


دعای دولتِ پادشاهِ اسلامپناه 3


 


سبب تألیف و ترتیبِ این مُحقَّر 9


 


مقالۀ اوّل : در بیان اخلاقِ کریمه و ذمیمه و اَمراضِ نفْس و عِلاج آن و سیاساتِ منزل و مُدُن بر طریقِ حکما بر سبیل ایجاز 19


 


مقدّمه در بیان حدِّ خُلق و ماهیّتِ آن. 19


 


باب اول: در بیانِ اخلاقِ نظری بر سبیلِ اِختصار 22


 


فصل اوّل: در بیان قُوای نَفْس و اَقسامِ آن و اَجناسِ فَضایل و اِثبات آنکه خُلْق ممکنالتّغیّر است.. 23


 


فصل دوم: در بیان شُعَباتی که اجناسِ فضایل بر آن محتوی است.. 26


 


فصل سوم: در بیانِ حفظِ اخلاق و اکتسابِ آن بر سبیل ایجاز 29


 


فصل چهارم: در ذِکرِ اَمراض که نَفْس را عارض میگردد از طبیعی و کَسبی و عِلاج هر یک.. 30


 


باب دوم: در بیان اخلاق عملی. 39


 


فصل اوّل: در سیاست منزل. 40


 


فصل دوم: در تَدبیرِ مُدُن. 45


 


فصل سِیُم: در بیان اَرکانِ مُدُن و آنچه بر هر رکن واجب باشد 47


 


مقالۀ دوم : در بیانِ اَخلاقِ روندگانِ اهل بینش و سیرِ اَولیا که سالِکانِ مَسالِکِ طَریقت و طالبانِ حقیقت‌اند  61


 


مقدّمه در ذکر آنکه این ابواب بر آن محتوی خواهد بود 61


 


باب اوّل: در بیان مبدأ حرکت و آنچه از آن چاره نباشد 62


 


فصل اوّل: در ایمان. 62


 


فصل دوم: در ثَبات.. 64


 


فصل سِیُم: در نیّت.. 65


 


فصل چهارم: در صِدق. 66


 


فصل پنجم: در اِنابَت.. 66


 


فصل ششم: در اِخلاص... 67


 


باب دوم: در اِزالت عَوایِق و قطعِ موانع از سیر و سُلوک.. 68


 


فصل اوّل: در توبه 68


 


فصل دوم: در زُهد 71


 


فصل سوم: در فقر 73


 


فصل چهارم: در ریاضت.. 73


 


فصل پنجم: در مُحاسَبَت و مُراقَبَت.. 75


 


فصل ششم: در تَقْوی. 76


 


باب سِیُم: در سیر و سُلوک در طلبِ کمال و اَحوالِ سالِک.. 77


 


فصل اوّل: در خَلوَت.. 77


 


فصل دوم: در تفکّر 79


 


فصل سوم: در خوْف و حُزْن. 80


 


فصل چهارم: در رَجا 82


 


فصل پنجم: در صَبر 84


 


فصل ششم: در شُکر 85


 


باب چهارم: در ذِکر اَحوالی که مُقارِن سُلوک حادث شود تا آنگاه که وصول به مَقصد دست دهد 87


 


فصل اوّل: در اِرادَت.. 87


 


فصل دوم: در شوق. 88


 


فصل سِیُم: در مَحَبَّت.. 89


 


فصل چهارم: در معرفت.. 91


 


فصل پنجم: در یقین. 92


 


فصل ششم: در سُکون. 93


 


باب پنجم: در ذکرِ احوالی که اهلِ وصول را سانِح شود 93


 


فصل اوّل: در تَوَکُّل. 93


 


فصل دوم: در رِضا 95


 


فصل سِیُم: در تسلیم 97


 


فصل چهارم: در توحید 98


 


فصل پنجم: در اِتّحاد 98


 


فصل ششم: در وحدت.. 100


 


باب ششم: در فَنا 101


 


مقالۀ سِیُم : در بیان نکتهای چند از لَطایِفِ اَقوالِ مُجتهدانِ علمِ توحید. 103


 


مقدّمه 103


 


فصل اوّل: در بیانِ صَلات و طهارتِ شوریدگان خراباتِ عشق و ژولیدِگان مَقاماتِ شوق. 108


 


فصل دوم: در بیان قانونِ تَوجّه و شروطِ آن. 113


 


فصل سوم: در تفصیلِ اَقوالِ حارِسانِ حوزۀ صَفوَت و مُمارِسانِ مَسائلِ وحدت که فارِسان میدانِ فُتُوَّت و وارِثانِ علومِ نُبُوَّتاند 116


 


[سَهلیّه] 116


 


[طَیفوریّه] 117


 


[خَرّازیّه] 118


 


[نوریّه] 119


 


[جُنَیدیّه] 120


 


[محاسِبیّه] 121


 


[خَفیفیّه] 123


 


[حَکیمیّه] 125


 


[سَیّاریّه] 127


 


[نقشبندیّه] 129